Ngược Dòng Thời Gian

Năm 1967, tôi được bổ dụng về Trường Nông Lâm Súc Bảo Lộc. Những tưởng chỉ lưu lại vài năm, nhưng dòng đời đưa đẩy đã giữ chân tôi ở đó cho đến những năm đầu của thập niên 1980. Tôi đến nơi này với công việc của một người đưa đò. Trong vai trò ấy, tôi ân cần đón những người khách trẻ từ khắp mọi miền đất nước, đưa họ qua một khúc sông ngắn của đời mình, để rồi từ đó họ tiếp tục cuộc hành trình riêng mà định mệnh đã dành sẵn cho mỗi người. Trên chuyến xe đò từ Sài Gòn lên Bảo Lộc, duyên may đưa tôi ngồi cạnh một học sinh của trường. Suốt quãng đường dài, chúng tôi trò chuyện không ngớt. Qua câu chuyện của em, tôi biết thêm nhiều điều về ngôi trường sắp trở thành nơi làm việc của mình. Tôi hình dung ra đời sống nội trú của các học viên, sinh hoạt của các thầy cô giáo, cũng như khung cảnh chung của nhà trường. Những điều ấy khiến tôi an tâm hơn và càng thêm nôn nóng được tận mắt nhìn thấy ngôi trường. Như cố tình kéo dài sự chờ đợi để kích thích trí tưởng tượng của tôi, bác tài liên tục dừng xe đón khách dọc đường. Chặng đường chưa đầy hai trăm cây số mà phải mất hơn sáu giờ đồng hồ mới tới nơi. Mỗi lần xe sắp dừng, anh lơ lại cao giọng thông báo địa danh: Ngã ba Dầu Giây! Định Quán! Madagui! Đèo Chuối! Xe lần lượt dừng rồi lại đi.

Con đèo Bảo Lộc hiện ra với những khúc quanh ngoằn ngoèo vắt ngang núi rừng trùng điệp. Miễu Ba Cô rồi chợ Tân Bùi lần lượt lùi về phía sau. Khi xe dừng trước tiệm trà Đỗ Hữu, tôi có cảm giác mình đã bước vào một thị trấn nhỏ yên bình giữa cao nguyên. Chỉ vài phút sau, xe lại thắng gấp. Tiếng anh lơ vang lên làm tôi chú ý: Trường Nông Lâm Súc đây! Qua khung cửa xe, một phần khuôn viên trường hiện ra phía bên kia đường. Người bạn trẻ ngồi cạnh tôi vội vàng chào từ biệt rồi bước xuống xe. Vài thanh niên khác cũng xuống theo, nhưng tôi không biết họ có phải là học sinh của trường hay không. Ấn tượng đầu tiên đập vào mắt tôi là một bãi cỏ xanh thẫm được cắt tỉa gọn gàng, ôm quanh bởi con đường nhựa uốn cong mềm mại. Hai bên đường, những bụi hoa vàng, hoa tím điểm xuyết giữa màu xanh cao nguyên. Xa hơn là những dãy nhà giống nhau, xinh xắn và ngăn nắp, nối kết bởi những lối đi quanh co được viền bởi hàng cây kiểng đỏ tím. Bên trái là những ngôi nhà nhỏ với kiến trúc đơn sơ mà duyên dáng, thấp thoáng sau những hàng cây, tạo nên một khung cảnh thật thanh bình và thơ mộng.

Tôi còn đang mãi mê ngắm nhìn thì xe lại lăn bánh. Chỉ ít phút sau, hình ảnh ngôi trường đã khuất khỏi tầm mắt. Xe vượt qua khu Cầu Trắng, chạy thêm một đoạn ngắn rồi chậm dần. Cuối cùng, xe dừng trước một căn nhà lụp xụp mà đến nay tôi không còn nhớ số nhà nữa. Anh lơ xe vui vẻ nói: Phẹt đây rồi! Địa chỉ tôi cần tìm chỉ cách nơi xe đậu chừng vài chục mét. Tôi xuống xe cùng hành lý và nhanh chóng tìm được nhà người quen. Trong những ngày đầu, tôi tạm trú tại đây vì không nghĩ nhà trường có thể thu xếp chỗ ở ngay cho một giáo sư mới đến nhận việc. Ngày hôm sau, tôi trở lại trường. Hình như hôm ấy là Chủ nhật nên văn phòng chưa làm việc. Tôi chỉ đi dạo quanh khuôn viên và chụp vài tấm hình lưu niệm. Đến sáng hôm sau, tôi mới chính thức trình diện. Hiệu trưởng vắng mặt nên anh Nguyễn Văn Khuy, Tổng Giám Canh, tiếp tôi tại văn phòng rồi đưa sang phòng Hành chánh gặp thầy Phạm Trinh Hiễn và thầy Phạm Văn Nhung để hoàn tất thủ tục. Sau đó, tôi gặp thầy Mai Bách Huyên để bàn về các lớp sẽ phụ trách. Tôi được nghỉ một tuần để có thời gian điều chỉnh lại thời khóa biểu. Ấn tượng đầu tiên của tôi là mọi người ở đây đối xử với nhau rất lịch sự và thân tình. Các thầy trong văn phòng cũng cho biết chỉ khoảng một tháng trước đó đã có thêm ba giáo sư mới đến nhận nhiệm sở. Mọi người đều khuyên tôi nên sớm dọn vào ở trong khuôn viên trường vì lý do an ninh. Ít ngày sau, tôi chuyển vào trường và ở chung với một đồng nghiệp. Tôi được phân công giảng dạy môn Lý - Hóa cho các lớp Đệ Nhị Cấp. Sau một tuần đứng lớp, tôi hết sức hài lòng. Khí hậu mát mẻ, phòng học khang trang, học sinh chăm chỉ và kỷ luật. Với một người thầy giáo, còn gì đáng mong hơn thế nữa? Chỉ vài tháng sau, tôi nhận ra học sinh nơi đây thật đa dạng. Nhiều em vừa thông minh, vừa siêng năng, lại có những năng khiếu đặc biệt. Vì thầy và trò sống gần gũi với nhau nên hiểu nhau nhiều hơn, khiến công việc giảng dạy trở nên nhẹ nhàng và thú vị. Ở một tỉnh lẻ thời ấy, ngoài công việc hằng ngày hầu như chẳng có nhiều hình thức giải trí. Chúng tôi nhanh chóng tụ họp thành một nhóm bạn thân thiết và đùa nhau gọi đó là nhóm "Lương Sơn Bạc". Nhóm gồm các anh Huyền, Định, Hải, Cường, anh Sơn Lao Động và tôi. Tôi tự phong cho mình làm thủ lãnh vì già hơn các anh em khác đến năm sáu tuổi! Tuổi trẻ lúc ấy đầy nhiệt huyết và mơ mộng. Nghe đến chuyện "Trọng Nghĩa Khinh Tài" là ai cũng khoái chí. Hết tụ tập ở nhà tôi lại sang nhà anh Cường, rồi nhà anh Hải. Chúng tôi nói đủ thứ chuyện trên trời dưới đất, tranh luận, đấu láo, chọc ghẹo nhau rồi cùng cười nghiêng ngả. Thế nhưng cuộc đời vốn không có cuộc vui nào kéo dài mãi. Vì những ngã rẽ khác nhau của cuộc sống, các "hảo hán" trong nhóm "Lương Sơn Bạc" lần lượt rời khỏi "Tụ Nghĩa Đường" để tiếp tục cuộc hành hiệp nơi những phương trời khác. Cuối cùng, chỉ còn lại vị thủ lãnh Tống Giang cô đơn ở lại sơn trại, lặng lẽ chờ đón những hào kiệt mới xuất hiện trên đường đời… Khi còn đông đủ những người bạn trẻ, cuộc sống của chúng tôi thật vui và đầy sinh khí. Ngoài công việc giảng dạy, tôi còn tham gia nhiều sinh hoạt của nhà trường, thường với vai trò cố vấn. Nào là những chuyến cắm trại ở Tân Phát, những đêm văn nghệ gây quỹ cứu trợ nạn nhân bão lụt do Đoàn Phật tử Vạn Hạnh tổ chức, những lần tuyển chọn bài viết cho Báo Tường, rồi các hoạt động thể thao, văn nghệ của học sinh... Nói đến văn nghệ và thể thao thì Trường Nông Lâm Súc Bảo Lộc thực sự là một hiện tượng hiếm có. Ngoài những giọng đơn ca nam nữ đầy ấn tượng, các ban kích động nhạc của từng lớp luôn tranh nhau trình diễn trong các kỳ đại hội văn nghệ tổ chức tại Đại Thính Đường. Mỗi lần như vậy, sân khấu như bùng cháy bởi nhiệt tình và tài năng của tuổi trẻ. Đối với học sinh cũng như giáo sư, đó luôn là những đêm đáng nhớ. Về thể thao, đội bóng tròn của trường nổi tiếng khắp vùng. Nhà trường có nhiều cầu thủ xuất sắc. Thông thường, các cầu thủ ngoài thị xã tập hợp thành một đội để đá giao hữu với đội học sinh Nông Lâm Súc. Các giáo sư cũng thành lập đội bóng riêng. Hầu như tháng nào cũng có những trận giao hữu với đội giáo sư Trường Trung học Bảo Lộc hoặc đội Lão Tướng của tỉnh. Nói là đội giáo sư Trường Trung học Bảo Lộc, nhưng thực tế thường được tăng cường thêm nhiều danh thủ đến từ các trường tiểu học trong thị xã. Tuy vậy, họ vẫn hiếm khi thắng được đội giáo sư Nông Lâm Súc. Ai còn nhớ hình ảnh một cầu thủ gầy nhom, lúc nào cũng mặc chiếc quần Thủy Quân Lục Chiến đã được cắt ngắn. Vì danh dự của đội nhà, anh sẵn sàng chạy đến kiệt sức. Có lẽ nhiều cựu học sinh vẫn còn nhớ hình ảnh ấy. Đội bóng chuyền của trường cũng rất mạnh, đặc biệt trong thời gian được kỹ sư Tãng hướng dẫn. Anh vốn là một cựu tuyển thủ quốc gia, nên đã giúp nâng trình độ đội bóng lên rất nhiều. Ngoài ra, các môn bóng bàn, vũ cầu cũng có những tay chơi xuất sắc. Sau này, nhà trường còn thành lập đội bóng rổ. Tôi cùng anh cố vấn người Phi Luật Tân, Ted Dili, đã nhiều lần đưa đội đi đấu giao hữu ngoài tỉnh. Điều đáng quý là tất cả những sinh hoạt ấy diễn ra với một ngôi trường chỉ có khoảng tám trăm học sinh, trong khi chương trình học lại rất nặng. Nhìn lại, tôi thấy đó là điều hiếm có đối với một trường trung học Việt Nam thời bấy giờ. Có lẽ chính môi trường giáo dục toàn diện ấy đã góp phần bồi đắp khả năng thích nghi và xoay xở rất cao nơi các cựu học sinh Nông Lâm Súc Bảo Lộc. Vì thế, sự thành công của nhiều anh chị trong nước cũng như tại hải ngoại hôm nay không phải là điều ngẫu nhiên. Năm 1968, tôi lập gia đình. Cuối năm 1969, vợ chồng tôi đón người con trai đầu lòng. Cháu được đặt tên là Phan Hồng Nguyên, như một kỷ niệm dành cho vùng đất đỏ cao nguyên đã cưu mang chúng tôi trong những năm tháng đẹp nhất của tuổi trẻ. Nhiều cựu học sinh chắc vẫn còn nhớ cháu. Thỉnh thoảng tôi đẩy xe nôi đưa cháu đến trước lớp học. Trong giờ ra chơi, các anh chị học sinh thường bồng bế, vui đùa và có lúc còn "bắt cóc" cháu đi chơi quanh trường khiến tôi phải đi tìm. Các con tôi đã lớn lên trong khuôn viên Nông Lâm Súc. Vườn cam, vườn trà, vườn cà phê, những cây sa-pô-chê, vú sữa, bơ, bãi đất trống dùng làm sân bóng, những con đường rợp bóng muông vàng... tất cả đều trở thành một phần ký ức tuổi thơ của các cháu. Khoảng mười ba năm trước, cháu Nguyên có dịp trở về Việt Nam. Cháu dành riêng một ngày lên lại Bảo Lộc, xin vào thăm trường để tìm lại những dấu vết của tuổi thơ. Đứng giữa khung cảnh cũ, cháu không khỏi bùi ngùi xúc động. Riêng tôi cũng đã nhiều lần trở về Việt Nam và ghé thăm trường. Nhưng mỗi lần trở lại là mỗi lần lòng nặng trĩu. Dĩ nhiên tôi hiểu rằng đổi thay là quy luật không ai cưỡng lại được của thời gian. Thế nhưng, khi nhìn thấy một nơi từng gắn bó mật thiết với cuộc đời mình nay trở nên hoang vắng, xuống cấp và xa lạ, tôi vẫn không khỏi đau lòng. Có lẽ chỉ những ai mang trái tim bằng đá mới có thể đứng trước cảnh ấy mà không xúc động. Trường Nông Lâm Súc Bảo Lộc ngày nay không còn nữa. Nhưng tinh thần Nông Lâm Súc Bảo Lộc vẫn còn. Những tình cảm chân thành, những kỷ niệm đẹp, những bài học làm người được vun đắp dưới mái trường ấy vẫn còn sống mãi trong lòng mỗi chúng ta. Mong rằng tất cả chúng ta, những người đã từng là thầy, là trò của Nông Lâm Súc Bảo Lộc, sẽ tiếp tục dành cho nhau những tình cảm tốt đẹp nhất, như một cách gìn giữ ngọn lửa mà ngôi trường thân yêu ấy đã thắp lên trong lòng mỗi người. Lục Phan
Gurnee, Illinois
Tháng 2 năm 2008